Słownik pojęć dotyczących
funduszy emerytalnych

I filar

...systemu emerytalnego, czyli Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS), który administruje Funduszem Ubezpieczeń Społecznych (FUS). Ten element systemu emerytalnego jest państwowy. Oszczędności w I filarze nie są inwestowane - są przeznaczane na bieżące wypłaty z ZUSu, natomiast składki są ewidencjonowane na indywidualnych kontach, co będzie wykorzystane w procesie obliczania przyszłej emerytury. Nie jest możliwe dziedziczenie zgromadzonych składek. Do I filaru trafiają środki w wysokości 12,22% podstawy składki.

II filar

...systemu emerytalnego stanowią otwarte fundusze emerytalne, które są zarządzane przez prywatne podmioty - powszechne towarzystwa emerytalne. Oszczędzanie w II filarze podobnie, jak w I filarze jest obowiązkowe (dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r.), ale można wybrać dowolny fundusz spośród działających na rynku. Można także zmienić fundusz na inny. Istotną różnicą w stosunku do I filaru jest fakt, że środki w tym filarze są inwestowane, a zgromadzone środki są dziedziczone. Działalność funduszy emerytalnych jest szczegółowo uregulowana i poddana państwowemu nadzorowi. Do II filaru trafiają środki w wysokości 7,3% podstawy składki.

III filar

dobrowolne (nieobowiązkowe) formy dodatkowego oszczędzania na przyszłą emeryturę. Na III filar składają się pracownicze programy emerytalne (PPE) oraz indywidualne konta emerytalne (IKE). W niektórych ujęciach do III filaru zaliczane są także wszelkie inne formy długoterminowego oszczędzania z przeznaczaniem na przyszłą emeryturą.

Agent transferowy

Odrębny podmiot, któremu otwarty fundusz emerytalny powierzył prowadzenie rejestru swoich członków. Prowadzony przez niego rejestr członków funduszu zawiera podstawowe dane osobowe członków OFE, informacje o wpłatach składek, kwocie opłat potrąconych każdorazowo przez fundusz emerytalny ze składki, liczbie jednostek rozrachunkowych zapisanych na rachunku, wypłatach transferowych oraz dane o aktualnym stanie konta członka funduszu.

Depozytariusz

Podmiot przechowujący środki pochodzące ze składek ubezpieczonych zgromadzonych przez otwarty fundusz emerytalny. Funkcję tę może pełnić bank krajowy lub Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A. Depozytariusz ma obowiązek zapewnić, aby aktywa OFE były lokowane zgodnie z przepisami prawa i statutem funduszu. W przypadku decyzji inwestycyjnych niezgodnych z prawem, depozytariusz ponosi odpowiedzialność finansową. Depozytariusz jest zobowiązany niezwłocznie poinformować Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych o nieprawidłowościach funduszu, które w jego ocenie, stanowią naruszenie prawa, postanowień statutu funduszu lub powodują, że interesy członków funduszu nie są należycie uwzględniane.

Fundusz Gwarancyjny

Fundusz na który powszechne towarzystwa emerytalne dokonują wpłat pochodzących ze środków własnych. Składa się z dwóch części:
- podstawowej - administrowanej przez podmiot zewnętrzny - Krajowy Depozyt Papierów Wartościowych S.A.
- dodatkowej - tworzonej przez OFE.

Środki zgromadzone w części podstawowej Funduszu Gwarancyjnego przeznaczone są na dokonywanie wypłat na rzecz otwartych funduszy, w których wystąpił niedobór - w przypadku kiedy środki na rachunku rezerwowym PTE oraz własne środki towarzystwa nie są wystarczające na pokrycie tego niedoboru - a także na pokrycie innych szkód, w zakresie w jakim towarzystwo nie ponosi za nie odpowiedzialności lub szkody te nie mogą być pokryte z jego masy upadłości.

Indywidualne Konta Emerytalne - IKE

Forma gromadzenia oszczędności w wybranej, jednej z 4 instytucji: funduszu inwestycyjnym, domu maklerskim, zakładzie ubezpieczeń lub banku. Oszczędności gromadzone w IKE są zwolnione z podatku dochodowego od osób fizycznych pod warunkiem, że oszczędzający będzie gromadził środki na jednym koncie. Wpłaty dokonywane na IKE nie mogą przekroczyć półtorakrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na danych rok. Regulacje dotyczące IKE w życie weszły 1 września 2004 roku.

Jednostka rozrachunkowa

Umowne jednostki na które przeliczane są środki przekazywane do otwartego funduszu emerytalnego - składki oraz wypłaty transferowe.
Zmiana wartości jednostek obrazuje zmianę wartości aktywów funduszu wynikających z zysku lub ze straty z podejmowanych inwestycji. Porównując wartości jednostek rozrachunkowych w pewnym okresie czasu otrzymujemy stopę zwrotu funduszu, która pokazuje opłacalność poczynionych przez fundusz inwestycji. Im wyższa wartość jednostki rozrachunkowej, tym wyższą stopę zwrotu osiągnął dany fundusz i tym większy przyrost środków pochodzących z inwestycji funduszu na rachunkach jego członków.

Losowanie

Losowanie przeprowadza dwa razy w roku - pod koniec stycznia i lipca - ZUS spośród osób, które podlegały ubezpieczeniu społecznemu, a nie przystąpiły do żadnego z funduszy, chociaż były do tego zobowiązane. Losowanie poprzedzone jest zawiadomieniem o konieczności wyboru OFE wysyłanym przez ZUS. W losowaniu uczestniczą tylko wybrane fundusze - te, które osiągnęły stopy zwrotu powyżej średniej oraz nie należą do największych funduszy, tj. ich udział w rynku nie przekracza 10% wartości aktywów netto wszystkich OFE.

Opłaty pobierane przez otwarty fundusz emerytalne

Otwarty fundusz emerytalny może pobierać następujące opłaty:

procentowo określoną opłatę potrącaną z przekazywanych składek członka OFE - wysokość opłaty dystrybucyjnej jest określona w statucie każdego funduszu, nie może być jednak wyższa niż:

- 7 % kwoty z wpłaconych składek w latach 2004-2010
- 6,125 % kwoty z wpłaconych składek w roku 2011
- 5,25 % kwoty z wpłaconych składek w roku 2012
- 4,375 % kwoty z wpłaconych składek w roku 2013
- 3,5 % kwoty z wpłaconych składek w roku 2014

opłatę za zarządzanie funduszem, która składa się z
- części stałej - w wysokości nie wyższej niż 0,045% zarządzanych aktywów netto funduszu w skali miesiąca przy wartości aktywów do 8 mld zł, powyżej tej kwoty maksymalna wartość opłaty jest proporcjonalnie niższa - do 0,015% w skali miesiąca; wysokość opłaty określona jest w statucie OFE.
- cześć zmiennej - uzależnionej od wyników inwestycyjnych osiąganych przez fundusz - wysokość tej opłaty wynosi nie więcej niż 0,005% wartości aktywów netto w skali miesiąca. Pobierana jest proporcjonalnie do osiąganych wyników inwestycyjnych, przy założeniu że towarzystwo zarządzające funduszem, który uzyskał najwyższą stopę zwrotu pobiera całość opłaty, a towarzystwo, którego fundusz uzyskał najniższą stopę zwrotu nie pobiera jej. tzw. opłatę transferową - pobieraną w przypadku, zmiany OFE przed upływem 24 miesięcy członkostwa w funduszu; wysokość opłaty wynosi 160 zł - w przypadku stażu członkowskiego nie dłuższego niż 12 miesięcy i 80 zł - w przypadku stażu członkowskiego wynoszącego więcej niż 12 miesięcy, ale mniej niż 24 miesiące. Opłata jest pokrywana z własnych środków członka funduszu. Ponadto z aktywów funduszu (a więc środków członków funduszu) są pokrywane koszty związane z działalnością inwestycyjną funduszu oraz koszty wynikające z przechowywania aktywów funduszu (wynagrodzenie dla depozytariusza).

Otwarte fundusze emerytalne (OFE)

OFE są tworzone, zarządzane i reprezentowane w stosunkach z osobami trzecimi przez powszechne towarzystwa emerytalne (PTE). Otwarte fundusze emerytalne są jednak odrębnymi podmiotami posiadającymi osobowość prawną; nie posiadają natomiast zdolności upadłościowej tzn. nie mogą ogłosić bankructwa, gdyż dysponują majątkiem odrębnym od majątku towarzystwa. Przedmiotem działalności funduszy jest gromadzenie i inwestowanie środków zebranych na indywidualnych kontach członków OFE z przeznaczeniem na świadczenie emerytalne. Podobnie jak PTE otwarte fundusze emerytalne podlegają nadzorowi państwa sprawowanemu przez Komisję Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.
W przypadku połączenia towarzystw lub nabycia towarzystwa przez inne PTE, fundusz ulega likwidacji. Nie oznacza to jednak likwidacji indywidualnych kont członków funduszu - ich środki przenoszone są innego OFE.
Przystąpienie do wybranego OFE jest obowiązkowe dla osób podlegających ubezpieczeniu społecznemu urodzonych po dniu 31 grudnia 1968 roku. Ubezpieczony może dokonać zmiany funduszu przenosząc zgromadzony dotąd kapitał do innego wybranego przez siebie funduszu emerytalnego - dotychczasowy fundusz nie może ograniczać jego prawa do zmiany.

Powszechne towarzystwa emerytalne (PTE)

PTE to podmioty działające w formie spółki akcyjnej, których wyłącznym przedmiotem działalności jest utworzenie, a następnie zarządzanie otwartym funduszem emerytalnym (OFE). Powstanie PTE związane jest ze spełnieniem szeregu wymogów dotyczących kapitału akcyjnego, organizacji spółki oraz osób zarządzających. Powszechne towarzystwa emerytalne, zarządzające odpłatnie składkami ubezpieczonych zgromadzonymi w OFE, podlegają nadzorowi państwa. Instytucją, która realizuje to zadanie jest Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (KNUiFE). Utworzenie PTE następuje po uzyskaniu zgody Komisji Nadzoru. Zgoda Komisji jest także konieczna do połączenia PTE z innym towarzystwem lub przekazania zarządzania OFE innemu PTE. Funkcje nadzorcze państwa, mające na celu ochronę interesów członków funduszy i realizowane przez KNUiFE, oraz restrykcyjne wymagania, jakim podlega utworzenie powszechnego towarzystwa emerytalnego, mają na celu zapewnienie maksymalnego bezpieczeństwa zgromadzonych w OFE środków.

Rachunek premiowy

Rachunek premiowy tworzą comiesięczne wpłaty dokonywane przez otwarty fundusz w wysokości nie wyższej niż 0,005% wartości zarządzanych aktywów netto OFE. Środki te przypadają na rzecz PTE, jeżeli fundusz, którym zarządza osiągnął najwyższą stopę zwrotu spośród wszystkich funduszy. PTE zarządzające funduszem o najniższej stopie zwrotu, środki z rachunku premiowego przekazuje do funduszu. Pozostałe towarzystwa emerytalne korzystają ze środków na rachunku premiowym w części proporcjonalnej do osiągniętych stóp zwrotu. Środki na rachunku premiowym stanowią więc rodzaj premii mającej motywować towarzystwa emerytalne do osiągania jak najlepszych wyników inwestycyjnych.

Rachunek rezerwowy

Rachunek prowadzony przez powszechne towarzystwo emerytalne, które gromadzi na nim środki na wypadek wystąpienia niedoboru, tj. sytuacji, kiedy stopa zwrotu z inwestycji funduszu za okres ostatnich 36 miesięcy jest niższa niż minimalna wymagana stopa zwrotu. Rachunek rezerwowy jest zasilany ze środków powszechnego towarzystwa emerytalnego.

Rzecznik Ubezpieczonych

Osoba powołana do reprezentowania interesów ubezpieczonych oraz członków funduszy emerytalnych. Swoje zadania wykonuje przy pomocy Biura Rzecznika Ubezpieczonych. Do jego zadań należy rozpatrywanie skarg, opiniowanie aktów prawnych i zgłaszanie konieczności zmian w prawie, informowanie organów nadzoru i kontroli o stwierdzanych nieprawidłowościach oraz prowadzenie działalności edukacyjnej i informacyjnej. Stanowiska Rzecznika Ubezpieczonych wydawane w poszczególnych sprawach nie są wiążące dla stron, dlatego rozpatrzenie skargi nie zastępuje sądowej procedury rozpatrywania sporów. Moc wiążącą dla stron mają natomiast orzeczenia Sądu Polubownego powołanego przy Rzeczniku Ubezpieczonych. Na przeprowadzenie postępowania przed Sądem Polubownym potrzebna jest zgoda obu stron sporu.

Składka na ubezpieczenie emerytalne

Składka na ubezpieczenie emerytalne wynosi 19,52% podstawy wymiaru składki (z reguły wynagrodzenia) i jest opłacana w równej części przez pracownika i pracodawcę.
Całość składki trafia do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który część składki w wysokości 7,3% podstawy wymiaru składki, przekazuje do otwartego funduszu emerytalnego.

Staż członkowski w OFE

Staż członkowski w funduszu ma znaczenie w przypadku popierania opłaty z powodu zmiany funduszu - wynosi ona 160 zł, jeżeli od ostatniego dnia miesiąca, w którym uzyskano członkostwo do dnia wypłaty transferowej z rachunku członka w funduszu do innego funduszu upłynęło nie więcej niż 12 miesięcy lub 80 zł - jeżeli do dnia wypłaty upłynęło więcej niż 12 miesięcy, ale mniej niż 24 miesiące.
Po upływie 24 miesięcy członkostwa w funduszu zmiana OFE jest dokonywana bezpłatnie.

Stopa zastąpienia

Stopa zastąpienia wyraża proporcję pomiędzy wysokością ostatniego otrzymywanego wynagrodzenia a wysokością świadczenia emerytalnego.

Stopa zwrotu funduszu

Stopa zwrotu obrazuje opłacalność zrealizowanych przez fundusz inwestycji. Stopy zwrotu za okres ostatnich 36 miesięcy są ustalane przez poszczególne fundusze emerytalne dwa razy w roku - na koniec marca i września. Stopy zwrotu OFE wraz ze średnią ważoną oraz minimalną wymaganą stopą zwrotu podawane są do publicznej wiadomości przez Komisję Nadzoru.

System repartycyjny

System repartycyjny to system emerytalny oparty na umowie pokoleniowej. Istotą systemu jest finansowanie świadczeń emerytalnych ze składek opłacanych przez osoby aktualnie pracujące. System repartycyjny działa sprawnie wtedy, gdy zasilające system składki pracowników wpływają w wysokości wystarczającej na wypłatę świadczeń dla obecnych emerytów.
Wpływ na system repartycyjny mają zarówno niekorzystne trendy demograficzne, jak i ekonomiczne, np. bezrobocie lub zmniejszenie się liczby osób w wieku produkcyjnym przy jednoczesnym wzroście liczby wypłacanych świadczeń rodzi niebezpieczeństwo niewypłacalności systemu.

System zdefiniowanego świadczenia

System emerytalny, w którym wysokość otrzymywanego świadczenia emerytalnego nie jest powiązana bezpośrednio z wysokością wpłaconych do systemu składek, ale jest określona w przepisach. Według takich zasad funkcjonował polski system emerytalny przed wprowadzeniem reformy.

System zdefiniowanej składki

System emerytalny, w którym wysokość otrzymywanego świadczenia uzależniona jest od wysokości wnoszonej do systemu składki i poziomu stopy zwrotu z inwestycji. Każdy ubezpieczony finansuje własną emeryturę, której wysokość ma ścisły związek z wysokością środków włożonych do systemu w postaci składek.

Wiek emerytalny

W Polsce wiek emerytalny dla kobiet wynosi 60 lat, dla mężczyzn - 65 lat.

Wypłata transferowa/transfer

Przeniesienie środków zgromadzonych na koncie członka OFE do innego funduszu dokonane w wyniku zmiany funduszu, na podstawie zawiadomienia przez członka o zawarciu umowy z nowym funduszem. W przypadku stażu członkowskiego krótszego niż 24 miesiące wypłata transferowa dokonywana jest pod warunkiem uiszczenia tzw. opłaty transferowej. Wypłaty transferowe pomiędzy otwartymi funduszami odbywają się 4 razy w roku - w ostatnim dniu roboczym lutego, maja, sierpnia i listopada.